Hvað er normið og hver ákvað að við ættum öll að vera eins?
Hugsið ykkur barn fyrir um 50 árum. Barn sem stendur á mörkum bernsku og unglingsára. Barn sem á að fá að dreyma, hlæja, elska lífið og uppgötva sjálft sig. En innra með þessu barni vakna tilfinningar sem það skilur ekki. Það finnur að það hrífst af sama kyni.
Barnið gat upplifað þessar tilfinningar án þess að hafa nokkurn tíma heyrt orðið samkynhneigð. Ástin milli fólks af sama kyni var sjaldan sýnileg í daglegu lífi. Umræðan var lítil og þögnin oft yfirþyrmandi. Þetta barn vissi ekki hvað samkynhneigð var.
Barnið hafði engin orð yfir það sem það fann. En það fann óttann. Og fór í felur með tilfinningar sínar. Barnið var hrætt við sínar eigin tilfinningar. Og það litaði hvern dag.
Að vera barn og finna að maður þurfi að fela hluta af sjálfum sér.
Ekki vegna þess að maður hafi gert neitt rangt.
Heldur vegna þess að maður óttast að vera ekki eins og allir hinir.
Hvað verður um barn sem lærir að þegja um eigið hjarta?
Hvað verður um tilfinningarnar sem það þorir ekki að viðurkenna?
Þær hverfa ekki.
Þær geta fylgt því í gegnum árin, inn í fullorðinsárin og jafnvel langt fram eftir ævinni.
Að berjast við að vera eins og allir hinir
Hver ákvað hvernig líf okkar ætti að líta út?
Að kona ætti að elska karlmann. Að karlmaður ætti að elska konu. Að þau ættu að giftast, eignast börn og lifa því lífi sem samfélagið hafði ákveðið að væri hið rétta.
En hvað með þau sem finna að hjarta þeirra slær öðruvísi? Hvað með barnið sem veit ekki hvers vegna það hrífst af sama kyni?
Hvað með unglinginn sem reynir að sannfæra sjálfan sig um að þetta sé bara tímabil? Og hvað með fullorðnu manneskjuna sem hefur eytt stórum hluta ævinnar í að reyna að verða eins og allir hinir?
Sumir ganga þá leið sem samfélagið ætlast til.
Þau giftast manneskju af gagnstæðu kyni. Eignast börn. Stofna heimili. Byggja upp líf sem getur verið fullt af ást, gleði og dýrmætum minningum.
Og það er mikilvægt að skilja eitt.
Börnin eru ekki mistök. Móðurástin og föðurástin eru ekki mistök.
Það er hægt að þrá að verða foreldri af öllu hjarta og samt hafa bælt niður tilfinningar sínar til að falla inn í væntingar annarra. Það er hægt að elska fjölskylduna sína óendanlega mikið en finna samt að maður hafi aldrei fengið að vera alveg maður sjálfur.
Því það er ekki alltaf lífið sem maður hefur byggt upp sem er rangt. Stundum er það þögnin sem maður hefur neyðst til að lifa með sem er svo sár.
Óttinn við að valda vonbrigðum
Það er erfitt að lýsa þeirri baráttu sem getur átt sér stað innra með manneskju sem þorir ekki að viðurkenna eigin tilfinningar.
Hún óttast ekki aðeins fordóma samfélagsins.
Hún óttast að særa fólkið sem hún elskar mest.
Foreldrana. Börnin. Maka. Systkinin. Vinina
Hvað munu þau segja?
Munu þau skilja?
Munu þau verða fyrir vonbrigðum?
Munu þau líta hana öðrum augum?
Og þannig verður óttinn stundum að fangelsi. Fangelsi án veggja. Fangelsi sem enginn sér.
Manneskjan heldur áfram að lifa, brosa, vinna, ala upp börnin sín og sinna skyldum sínum.
En innra með henni getur verið stöðug barátta. Barátta milli þess að vera trú sjálfri sér og þess að vilja ekki særa aðra.
En hver hugsar um sársaukann sem fylgir því að þurfa að fela sjálfan sig árum saman?
Hver sér tárin sem falla þegar enginn er nálægt?
Hver heyrir spurningarnar sem aldrei eru bornar fram?
Og hversu mörg ár getur manneskja lifað þannig áður en hún missir sjónar á sjálfri sér?
Að vera lengi týndur
Það er hægt að vera umkringdur fólki og samt vera einmana.
Það er hægt að eiga fjölskyldu, vini og fallegt líf en finna samt fyrir tómarúmi sem erfitt er að útskýra.
Ekki vegna þess að maður kunni ekki að meta það sem maður á.
Heldur vegna þess að maður hefur aldrei fengið að horfast alveg í augu við sjálfan sig.
Árin líða.
Barnið verður þrítugt, fertugt, fimmtugt og eldra. En einhvers staðar innra með því býr enn barnið sem varð hrætt. Barnið sem vissi ekki hvað samkynhneigð var. Barnið sem lærði að fela tilfinningar sínar.
Hversu sorglegt er það að manneskja geti eytt áratugum í að reyna að vera einhver annar?
Ekki vegna þess að hún vilji blekkja nokkurn mann.
Heldur vegna þess að hún hefur svo lengi óttast að sannleikurinn um hana muni valda öðrum vonbrigðum.
Þegar dyrnar opnast
Svo kemur kannski dagurinn. Dagurinn þegar manneskjan getur ekki lengur falið hjarta sitt. Mælirinn fullur og vanlíðan orðin alger og er löngu farin að rífa manneskjuna niður.
Þegar manneskjan finnur hugrekkið til að segja sannleikann.
Þetta er ég. Þrjú lítil orð. En svo mikilvæg.
En fyrir manneskju sem hefur lifað áratugum saman í þögn geta þau verið stærstu orð lífsins. Léttirinn getur verið ólýsanlegur.
Eins og hjartað fái loksins að anda. Eins og þungri byrði sé lyft af herðum sem hafa borið hana allt of lengi. En með léttinum getur líka komið sorg.
Sorg yfir því að valda öðrum kannski vonbrigðum.
Sorg yfir árunum sem liðu. Árin sem liðu að vera ekki maður sjálfur.
Sorg yfir því að hafa verið svo lengi týndur.
Og kannski er það ein sárasta hliðin á þessu öllu. Að hafa verið svo lengi týndur og ekki fengið að upplifa að vera maður sjálfur.
Að manneskja skuli jafnvel á þeirri stundu sem hún finnur loksins frelsið eiga erfitt með að leyfa sér að gleðjast, vegna þess að hún hefur áhyggjur af tilfinningum annarra.
En að vera maður sjálfur er ekki svik við fjölskylduna.
Það er ekki höfnun á börnunum eða lífinu sem hefur verið lifað.
Það er einfaldlega rétturinn til að lifa án þess að þurfa stöðugt að fela hluta af sjálfum sér.
Og hvað með börnin í dag?
Við lifum á öðrum tímum. Við höfum meiri þekkingu, meiri sýnileika og opnari umræðu um kynhneigð en áður.
En samt eru börn enn hrædd. Einhvers staðar er barn sem þorir ekki að segja að hún hrífist af sama kyni. Það er hrætt við fordómana sem því miður eru enn.
Einhvers staðar er barn sem hlustar á fordómafull orð við matarborðið og ákveður í hljóði að segja aldrei frá því sem býr innra með því. Þetta er erfitt fyrir alla sem þurfa að komast út úr fangelsi hugans og Trans börn eiga því miður undir högg að sækja.
Og það er þetta sem við þurfum að breyta.
Því orð fullorðinna geta orðið að ótta í hjarta barns.
Einn brandari. Ein niðrandi athugasemd. Ein setning um hvað sé eðlilegt og hvað ekki.
Við vitum aldrei hvaða barn er að hlusta.
Við vitum aldrei hvaða barn tekur þessi orð með sér inn í svefnherbergið sitt og grætur í hljóði.
Við vitum aldrei hvaða barn ákveður þá stundina að fara í felur með tilfinningar sínar.
Og við vitum aldrei hversu lengi það mun dvelja þar.
Til foreldra og fjölskyldna
Ef barn treystir ykkur fyrir því hver það er, þá hefur það gefið ykkur eitthvað ómetanlegt.
Traust sitt.
Kannski hefur það safnað kjarki í marga mánuði eða mörg ár. Kannski hefur það æft orðin aftur og aftur. Kannski hefur það grátið af ótta við að missa ást ykkar.
Látið það aldrei þurfa að efast um að það sé elskað.
Það þarf ekki alltaf stórar ræður. Stundum nægir faðmlag.
Og einföld orð:
Ég elska þig. Þú ert barnið mitt. Það breytist aldrei.
Því ekkert barn ætti að þurfa að velja á milli ástar fjölskyldunnar og þess að vera það sjálft.
Til barnsins sem er hrætt
Þú sem ert að lesa þetta og þorir ekki að segja frá tilfinningum þínum.
Þú sem skilur þær kannski ekki enn. Þú sem óttast að vera öðruvísi.
Mundu að það er ekkert að þér.
Þú þarft ekki að hafa öll svörin. Þú þarft ekki að segja frá fyrr en þú ert tilbúin/n og finnur fyrir öryggi.
En þú skalt vita að þú átt rétt á að elska og vera elskað.
Þú átt rétt á að vera þú.
Og ef óttinn verður þungur skaltu leita til einhvers sem þú treystir og getur veitt þér stuðning.
Þú átt ekki að þurfa að bera þessa byrði eitt.
Hver ákvað hvað væri eðlilegt?
Kannski er kominn tími til að við spyrjum okkur sjálf hvað við eigum við þegar við tölum um normið.
Er eðlilegt að barn þurfi að fela tilfinningar sínar? Er eðlilegt að manneskja eyði áratugum í að reyna að vera eins og aðrir?
Er eðlilegt að óttinn við að valda vonbrigðum verði sterkari en rétturinn til að lifa í sátt við sjálfan sig?
Nei.
Það ætti aldrei að vera eðlilegt. Við getum ekki breytt fortíðinni.
Við getum ekki skilað fólki öllum árunum sem fóru í ótta og þögn.
En við getum breytt því hvernig við tökum á móti börnunum okkar í dag.
Við getum kennt þeim að ástin hefur margar birtingarmyndir.
Við getum sýnt þeim að þau þurfa ekki að vera eins og allir hinir til að vera jafn dýrmæt.
Og við getum tryggt að þau viti að heimilið eigi að vera skjól, ekki staður þar sem þau þurfa að fela hjartað sitt.
Því einhvers staðar í dag er barn sem er að upplifa tilfinningar sem það þorir ekki að segja frá.
Barn sem er hrætt. Barn sem er að læra að þegja. Barn sem er að fela tilfinningar sínar
Barn sem gæti eytt stórum hluta ævinnar í að reyna að falla inn í norm sem aldrei gerði ráð fyrir því.
Og ef þessi grein nær til eins slíks barns, eða eins foreldris sem lærir að hlusta betur, þá hefur hún tilgang.
Því ekkert barn ætti að þurfa að týnast í áratugi til þess að finna sjálft sig.
Og engin manneskja ætti að þurfa að biðjast afsökunar á því hver hún er.
Ástin á ekki að vera leyndarmál.
Og hjartað á aldrei að þurfa að fara í felur.
Við getum ekki skilað fólki árunum sem þögnin stal.
Ekki árunum sem fóru í ótta, né öllum þeim stundum þegar manneskja þorði ekki að vera hún sjálf.
En við getum komið í veg fyrir að þögnin steli bernsku fleiri barna.
Því ekkert barn ætti að þurfa að eyða hálfri ævinni í að finna hugrekkið til að vera það sjálft.
Höfundur er menntaður Leikskólakennari, móðir þriggja barna, amma, dóttir, systir, vinur og skrifar af reynslu. Verður ætíð mótuð af áratugum í fangelsi hugans.
Þú sem hefur lesið þessa grein, takk fyrir.
Munum að allir hafa sama rétt á að lifa hamingjusömu lífi. Með ást og kærleika.
Anna Soffia Halldórsdóttir
