Refaveiðar er lítill málaflokkur í rekstri sveitarfélaga. Það er hins vegar svo, að margir hafa áhyggjur eða skoðanir á því hvort refir séu veiddir eða ekki og þá með hvaða fyrirkomulagi. Eðlilega er umræða um refaveiðar afar takmörkuð í þéttbýli, en þar sem Norðurþing er að stærstum hluta dreifbýli eru margir sem koma að málaflokknum með einum eða öðrum hætti. Innan Norðurþings er langstærsti hluti lands í einkaeigu.
Eitt af verkefnum sveitarfélaga er að sinna refaveiðum. Það er líkt og mörg verkefni hjá hinu opinbera, (í þessu tilviki nýrri Náttúruvermdarstofnun) er sveitarfélögunum ætlað að sjá um framkvæmd og skipulagningu veiðanna, Sveitarfélögin ráða menn til verka og gera skil á skýrslum og utanumhaldi og senda svo til Náttúruvermdarstofnunnar sem er sem sameiginlegan gagnagrunn fyrir allt landið. Umhverfis-orku og loftslagsmálaráðuneytið er svo efst í ábyrgðar stiganum.
Sveitarfélögin hafa hins vegar því miður haft hvert sinn háttinn á í þessum málum. Náttúruvermdarstofnun (Áður Umhverfisstofnun) hefur ekki sinnt sínu hlutverki að halda utan um málaflokkinn í heild á landsvísu nema að litlu leiti í rúmlega 30 ár.
Sum sveitarfélög hafa því miður leitað á mið lukkuriddara og boðið út veiðar, eða breytt áratuga gömlum veiðistjórnunaraðferðum með þeim árangri að veiðar hafa minnkað eða misfarist og vandamál færst á önnur svæði, vanir veiðimenn sem þekkja svæðin hafa hrakist úr starfi og eftir stendur verri veiðistjórnun og kannski stundum lægri kostnaður viðkomandi sveitarfélags, en vandinn færist milli svæða og nágrannasveitarfélögin enda oftast með hærri reikninga.
Ég hef sjálfur talsvert komið að málaflokknum í gegnum tíðina allt frá stofnun sveitarfélagsins Norðurþings og þekki vel til sögu hans.
Á kjörtímabilinu sem senn er að ljúka, var farið að eiga verulega við þennan málaflokk í Norðurþingi. Áður hafði hann verið í nokkuð föstum skorðum frá því að elstu menn muna. Útfærsla á veiðifyrirkomulagi, greiðslum, skilum á gögnum og skilum á sönnunum um unnin dýr.
Allt til vorsins 2023 samdi Norðurþing við veiðimenn til að leita á þekktum grenjum á tilteknum svæðum og veiðimönnum ætlað að fara á öll þekkt greni innan tiltekins svæðis óháð landamerkjum, vinna þar greni eftir bestu getu hverju sinni og fá fyrir það lágmarksþóknun og kostnað greiddan.
Fyrirkomulag greiðslna fram til 2023 var með ýmsum hætti. Það tók mið að því hvernig fyrirkomulagið hafði verið í hverjum hreppi fyrir sig fyrir sameiningu. Alltaf var þó veiðifyrirkomulagið eins, menn áttu að leita öll greni og vinna þau eftir bestu getu, skila svo skottum sem sönnun á veiddum ref. Svo gerðu menn veiðiskýrslu þar sem nánar var fjallað um gengi veiðanna eftir hvert veiðitímabil.
Fyrirkomulag árið 2023 var svo með þeim hætti, að ekki var lengur greitt neitt fyrir leit og kostnað við akstur eins og alltaf hafði verið gert. Í því felst í stuttu máli að veiðimaður fer og kannar af sinni bestu getu hvort að ábúð sé í grenjum á sínu svæði. Þetta er tímafrek vinna, oft langt labb og mikill akstur. Aðstæður eru þó mjög misjafnar eftir svæðum, sem er einmitt sérhæfing veiðimannsins.
Veiðimenn voru almennt afar óánægðir með þessa breytingu, enda var hún ekki gerð í samráði við veiðimenn eða landeigendur. Í samningum stóð einnig að ekki væri gerð krafa um að veiðimenn leituðu öll þekkt greni, en jafnframt væri öllum örðum óheimilt að leita eða vinna refagreni á grentíma.
Árið 2024 var kynntur nýr samningur fyrir veiðimenn ( ekki samráð) , í maí eftir algera þögn frá sveitarfélaginu frá árinu á undan. Veiðitímabil á grenjaveiðum refa er 1.maí – 1.ágúst ár hvert, svo aðeins var liðið á tímabilið þegar loks voru lagðir samningar fyrir veiðimenn. Veiðimenn áttu helst að skrifa undir í einum grænum, enda mátti engan tíma missa. Tímabilið var byrjað. Eftir mikið mas og þras við veiðimenn sættust allir veiðimenn á að gera sitt besta úr því sem komið var, enda ótækt að ekkert væri unnið við málaflokkinn. Í upphafi var þó lagt til að öll grenjavinnsla í gamla Fjallahreppi yrði undanskilin Því var svo breytt eftir talsvert samtal.
Samningur þessi, (sem sagður var tilraunaverkefni) hljómaði svo, að veiðimaður fengi greidda fasta upphæð fyrir grenjaleit og grenjavinnslu á hvert veiðisvæði. Það var sett í hendur veiðimanna að útfæra veiðarnar eftir sínu nefi. Beðið var um um að skottum af veiddum dýrum yrði framvísað og skýrslugerð gerð um hvað hafi verið gert. Ekkert yrði greitt fyrir felld dýr ( verðlaun) Til einföldunar væri hægt að segja, menn mættu gera það sem þeir vilja á þeim svæðum sem um er við þá samið, og hvatinn um árangur var enginn.
Við fjárhagsáætlunargerð, haustið 2024 var haldinn mjög fjölmennur fundur í Lundi í Öxarfirði um bæði refa og minkaveiðar. Þar mættu landeigendur úr öllu sveitarfélaginu, veiðimenn og stjórnendur sveitarfélagsins, bæði kjörnir fulltrúar í nefndum og sveitarstjórn sem og starfsmenn Norðurþings. Á fundinum var farið yfir helstu atriði varðandi málaflokkinn og virtust flestir koma sínu þar á framfæri. Veiðimenn voru óánægðir og landeigendur líka.
Árið 2025 var aftur borið á borð fyrir veiðimenn sams konar samningar og árið 2024. Við fyrri samning var búið að skerpa heldur skilum gagna frá veiðimönnum um vinnu sína. Sömu upphæðir fyrir vinnuframlag og kostnað voru upp á krónutölu. Veiðimenn mótmæltu í umvörpum en ekki var hnikað frá því sem lagt var upp með. Á þessum tímapunkti hröktust vanir menn frá svæðum sínum.
Núna liggur fyrir bókun um refaveiðar fyrir 2026 og fleiri ár fram í tímann, samkvæmt 237.
Fundur Skipulags og framkvæmdaráðs 21.apríl 2026 .
“Málsnúmer 202604058
Sviðsstjóri skipulags- og umhverfissviðs lagði fram drög að samningum við refaveiðimenn um grenjaveiðar.
Skipulags- og framkvæmdaráð samþykkir fyrirliggjandi drög að samningum. Samningarnir eru alls 10 talsins og eru 5 gerðir til þriggja ára, og 5 til eins árs. Samningarnir eru með sama sniði og sl. ár og fela í sér fasta upphæð fyrir leit og grenjavinnslu. Upphæðin hefur verið óbreytt frá 2024.”
Það hefur verið nánast ómögulegt að fá sveitarfélagið Norðurþing til að gera langtímasamninga um refaveiði við veiðimenn á grentíma síðastliðin 10 ár ca. Það hefur komið fyrir, eins og fram hefur komið í þessum texta hér að ofan, að stundum hefur verið komið fram á grentíma þegar loks hefur verið samið við veiðimenn, og þá oftast bara fyrir það sumar sem fram undan er. Síðan ekki heyrst svo mikið sem hósti né stuna um framhaldið árið eftir fyrr en komið er fram undir grentíma. Yfir þessu fyrirkomulagi höfðu veiðimenn ítrekað kvartað yfir, fram undir 2023.
Það er ekki hægt að segja annað en að ég hafi heldur hrokkið við þegar ég sá ofangreinda bókun skipulags og framkvæmdaráðs um refaveiðar þegar jafn umdeildir samningar eru til umfjöllunar og raun ber vitni, rétt fyrir sveitarstjórnarkosningar og krónutölur í samning eru festar í sömu tölum frá 2024.
Að mínu mati eru þessir samningar sem nú eru við líði við refaveiðimenn afar óhagstæðir fyrir báða aðila, sérstaklega fyrir sveitarsjóð.
Höfundur er Ómar Gunnarsson,
Oddviti X-Ó Óskalistans til sveitarstjórnarkosninga í Norðurþingi 2026
