Undirbúningur fyrir eina stærstu geimferð okkar tíma er nú á lokametrunum. Í vikunni var Artemis II geimflaugin flutt aftur að skotpalli og fyrsti mögulegi skotgluggi til tunglsins er áætlaður 1. apríl. Með því færist mannkynið nær því að snúa aftur til tunglsins í fyrsta sinn í meira en hálfa öld, og Ísland gegnir þar mikilvægu hlutverki.
Ísland hluti af alþjóðlegu geimsamstarfi
Árið 2023 undirritaði Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir, þáverandi ráðherra háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunar, svokallað Artemis-samkomulag fyrir hönd Íslands. Með því varð Ísland þrítugasta ríkið til að taka þátt í þessu alþjóðlega samstarfi undir forystu NASA.
Samkomulagið felur í sér aðild að sameiginlegri framtíðarsýn um friðsamlega könnun og nýtingu geimsins, þar sem þátttökuríki skuldbinda sig meðal annars til að deila rannsóknargögnum og vinna saman að þróun regluverks um umgengni í geimnum.
Þessi aðild opnar ný tækifæri fyrir íslenskt vísindasamfélag, ekki síst á sviðum jarðfræði, verkfræði og upplýsingatækni. Þá hefur einnig verið bent á að Ísland geti orðið mikilvægur vettvangur fyrir rannsóknir í stjörnulíffræði, þar sem einstakar náttúruaðstæður landsins – eldfjöll, basalt og jarðhiti – líkjast aðstæðum á öðrum hnöttum.
Æfingar í Þingeyjarsýslum
Tengingin við Ísland er þó ekki aðeins á borði samninga og rannsókna. Hún er líka mjög áþreifanleg í landslaginu sjálfu.
Sumarið 2024 komu fjórir geimfarar Artemis II til Íslands til æfinga, meðal annars á svæðunum við Öskju og í Drekagili í Þingeyjarsýslum. Þar æfðu þeir jarðfræðilega vettvangsvinnu og undirbúning fyrir rannsóknir á tunglinu.
Að sögn Cindy Evans, sem stýrir jarðfræðiþjálfun NASA, var það reynsla Apollo-geimfaranna sem réði vali svæðanna: Ísland hafi verið sá staður á jörðinni sem líktist tunglinu hvað mest.
„Hér eru sömu ferli og á tunglinu, eldvirkni, basalt og breksíur, og landslagið hefur rétta stærð og ásýnd,“ hefur Evans bent á.
Þingeyjarsýslur hafa þannig enn á ný skipað sér sess í sögu geimkönnunar, líkt og á tímum Apollo-áætlunarinnar á sjöunda áratug síðustu aldar.
Fyrsta tunglferð í 54 ár
Artemis II verður fyrsta mannaða ferðin umhverfis tunglið síðan árið 1972. Geimfararnir munu ekki lenda að þessu sinni, en ferðin er lykilskref í átt að Artemis III, þar sem stefnt er að lendingu á tunglinu.
Leiðangurinn markar einnig tímamót í jafnréttissögu geimferða. Meðal áhafnar er bandaríski geimfarinn Christina Koch, sem verður fyrsta konan til að ferðast svona langt frá jörðu.
Koch hefur þegar sett met með því að dvelja í 328 daga á braut um jörðu, en með Artemis II verður hún jafnframt fyrsta konan til að fara út fyrir lága jarðbraut og alla leið til tunglsins.
Lengra en tunglið
Artemis-áætlunin er þó ekki aðeins um tunglið. Hún er hluti af stærri framtíðarsýn þar sem tunglið er notað sem stökkpallur fyrir frekari könnun sólkerfisins – þar á meðal mannaða ferð til Mars.
Í því samhengi skiptir alþjóðlegt samstarf lykilmáli. NASA leiðir verkefnið, en fjölmörg ríki og stofnanir taka þátt, þar á meðal Evrópska geimferðastofnunin.
Þátttaka Íslands, bæði í gegnum Artemis-samkomulagið og með beinum hætti í þjálfun geimfara, undirstrikar að lítið land getur haft raunveruleg áhrif á stærstu vísinda- og tækniverkefni heims.
Ef allt gengur að óskum gæti Artemis II lagt af stað í byrjun apríl. Með því hefst nýr kafli í sögu geimferða og saga sem tengir Ísland enn á nú við skref mannkyns út í geim.
