Það eru fáar raddir hér á landi sem hafa hljómað jafn hátt og skýrt í baráttu fyrir þolendur kynbundis ofbeldis og Tanja Ísfjörð Magnúsdóttir og félagar hennar í Öfgum. Í ellefu ár hefur Tanja verið virk í margvíslegum verkefnum á sviði mannréttinda og femínískrar baráttu, verið tilnefnd sem framúrskarandi ungur Íslendingur og kosin manneskja ársins í Skagafirði, þar sem hún skipulagði og hélt fyrstu Druslugönguna.
En að baki hennar mikla baráttuþreki er persónuleg reynsla sem markaði líf hennar djúpt. Í Sunnudagsviðtalinu ræðir Tanja opinskátt við Örlyg Hnefil Örlygsson um þá reynslu, um viðbrögð samfélagsins, um meðvirkni, réttarkerfið, einmanaleikann sem getur fylgt því að stíga fram og um ástæðuna fyrir því að hún hættir ekki.
Fann hvernig samfélagið getur brugðist þolendum
Viltu segja mér frá þinni reynslu og hvernig þú tókst skrefið í að verða baráttukona fyrir þolendur?
„Ég var 19 ára þegar ég kærði lögreglumann, sem var 34 árum eldri en ég og hafði áður verið ökukennari minn, fyrir nauðgun. Þá fann ég á eigin skinni hvernig samfélagið bregst þolendum og hversu illa réttarkerfið virkar í málum er varða kynferðisbrot.
„Ég varð fyrir hótunum, ljótu umtali, ógeðslegum skilaboðum og upplifði höfnun í kjölfarið, bæði á Húsavík og á Sauðárkróki“
Ég varð fyrir hótunum, ljótu umtali, ógeðslegum skilaboðum og upplifði höfnun í kjölfarið, bæði á Húsavík og á Sauðárkróki. Mér fannst ég missa allt, lífið mitt, fólkið mitt og mannorðið. Fólk bjó til útgáfur af því hver ég væri og hvað hefði gerst, allt til að réttlæta brotið gegn mér og draga úr hans sök. Það var högg að fara úr því að vera almennt vel liðin pick-me gella yfir í að vera hötuð fyrir að segja frá.
Það er stórt áhyggjuefni og sameiginleg upplifun þolenda að nærumhverfið bregðist algjörlega. Fólk er forvitið, vill heyra hvað gerðist og smjattar á svona málum. Í byrjun fordæmir það ofbeldið og trúir þolanda, eða þar til það fréttir nafn gerandans. Þá allt í einu verður gerandi saklaus uns sekt er sönnuð. Þolendur eru í kjölfarið hvattir til að kæra svo það sé hægt að trúa þeim, því annars séu þeir að ljúga.
Þarna erum við sem samfélag í ruglinu því réttarkerfið er enginn úrskurður um það hvað gerðist og gerðist ekki. Ef þú stelur banana þá er ólíklegt að þú verðir kærður og hvað þá dæmdur fyrir þann þjófnað, þú ert samt bananaþjófur. Sama gildir um kynferðisbrot. Um leið og þú nauðgar þá ertu nauðgari, óháð því hvort þú sért dæmdur fyrir það eða ekki.
Líkt og nærumhverfið bregst þolendum þá gerir réttarkerfið það líka. Við vitum að fæstir kæra. Aðeins 17% af þeim fáu nauðgunarmálum sem kærð eru fara fyrir dóm. Af þeim enda 13% með sakfellingu. Mál eru oft felld niður á ‚orð gegn orði‘ sem fólk túlkar sem sönnun á sakleysi geranda. Það er þó fjarri lagi, í niðurfellingarmálum er enginn að efast um þolanda eða hvað gerðist. Það þýðir einungis að sönnunarbyrðin í þessum málum sé svo þung að nánast ómögulegt sé að sækja geranda til saka.
Því til stuðnings er alls kyns tölfræði. Erlendar rannsóknir sýna til dæmis að einungis 2% tilkynntra nauðgana eiga ekki við rök að styðjast, sem er svipuð tala og í öðrum afbrotaflokkum. Samt efumst við aldrei ef einhver tjáir okkur að hann hafi verið rændur. Ásamt því vitum við að 40% allra íslenskra kvenna eru beittar ofbeldi, að fæstir þolendur kæra ofbeldið, að réttarkerfið felli niður yfir 80% af þeim fáu málum sem kærð eru og að hlægilega fáir gerendur fá dóm þrátt fyrir sönnunargögn eins og vitni, DNA og áverka.
Í litlum samfélögum hefur viðgengist að þolendur séu hraktir burt fyrir að tala opinberlega um eða kæra ofbeldi. Ég var hrakin burt og ég er ekki sú eina, við erum svo margar að það er skömm. Samt virðist enginn skammast sín. Fólk er tilbúið að ganga langt í svívirðingum gegn þolendum frekar en að trúa því að einhver sé nauðgari.
„Fólk er tilbúið að ganga langt í svívirðingum gegn þolendum frekar en að trúa því að einhver sé nauðgari“
En ætti sú vitneskja sem ég lista upp hér fyrir ofan ekki að vera nóg til að hrekja mýtuna um að þolendur séu að ljúga og kæra fyrir einhverjar annarlegar sakir, líkt og til að græða peninga, fela framhjáhöld, ná sér niður á einstakling og fá athygli? Þolendur græða nákvæmlega ekkert á því að tjá sig um eða kæra ofbeldi. Þeim er nánast undantekningarlaust slaufað.“
Barátta sem vekur athygli
Barátta Tönju hefur vakið mikla athygi og víða. Hún hefur ávarpað nefnd Sameinuðu þjóðanna þar sem hún beindi sjónum sérstaklega að stöðu þolenda innan réttarkerfisins, meðal annars vegna lágs hlutfalls sakfellinga, langs málsmeðferðartíma, vægra refsinga og þess hvernig gerendur geti beitt réttarkerfinu áfram gegn þolendum sínum. Fjallað hefur verið um baráttu hennar með Öfgum í fjölmiðlum, meðal annars á CNN, BBC, The Guardian.
Hvaða tilfinningar fylgdu því að stíga þetta skref?
„Mér fannst ég missa allt, lífið mitt, fólkið mitt og mannorðið.“
Þú nefnir bæði Húsavík og Sauðárkrók. Hvernig er upplifun þín af gömlu heimabæjunum þegar kemur að svona málum?
„Það eru bæði kostir og gallar við lítil samfélög. Þegar fólk áorkar einhverju getur stuðningurinn og stoltið verið rosalega mikið, til dæmis þegar við eigum fulltrúa á íþrótta- eða tónlistarviðburðum. Ég finn sjálf fyrir miklu stolti þegar ég sé Húsvíking eða Sauðkræking standa sig vel í einhverju.
Um leið og málin verða erfið eða fólk er pólitískt ósammála breytist mórallinn. Tengslin geta verið svo margs konar. Fjölskyldu- og vinabönd, jafnvel tengingar í gegnum vinnustaði, sem gerir það að verkum að þessi þekkir þennan sem þekkir þennan sem þekkir hinn. Í kjölfarið getur komið inn meðvirkni og afneitun.
Við höfum líka ranga mynd af gerendum. Í einfeldni okkar höldum við að þetta séu bara ljótir og vondir karlar, oft í dimmum húsasundum, sem ráðast á konur upp úr þurru. Það er rangt, því gerendur eru oftast einhverjir sem þolendur þekkja persónulega. Oft einhverjir sem þolendur treysta eða þykja vænt um.
Gerendur eru menn sem eru góðir vinir, bræður, synir, frændur og feður. Gerendur eru eins mismunandi og þeir eru margir. Ég veit að ‚not all men‘, en það eru það margir menn að við stöndum frammi fyrir faraldri, sem kallast kynbundið ofbeldi. Ég veit að ég er óvinsæl fyrir að tala svona beinskeytt um þetta, en einhver þarf að segja hlutina eins og þeir eru. Ég vil frekar vera óvinsæl og hötuð en að vera óþolendavæn í afneitun og meðvirkni.
Að ég tali um kynbundið ofbeldi þýðir ekki að konur geti ekki beitt ofbeldi eða að karlar verði aldrei fyrir ofbeldi, það þýðir einungis að yfirgnæfandi fleiri karlmenn beita ofbeldi og yfirgnæfandi fleiri konur, fólk af öðrum kynjum, unglingar og börn eru beitt því. Þetta er ekki mín skoðun, þetta er tölfræðileg staðreynd. Það er ekki að ástæðulausu að Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin hafi skilgreint ofbeldi gegn konum sem alþjóðlegan lýðheilsufaraldur.
„Hvernig stendur á því að við þekkjum öll konur sem hafa verið beittar ofbeldi en við þekkjum enga gerendur? Hvernig gengur það reikningsdæmi upp? Það gerir það ekki, við erum bara of meðvirk til að viðurkenna það“
Hvernig stendur á því að við þekkjum öll konur sem hafa verið beittar ofbeldi en við þekkjum enga gerendur? Hvernig gengur það reikningsdæmi upp? Það gerir það ekki, við erum bara of meðvirk til að viðurkenna það.
Ég hef átt ótrúlega góðan vin sem beitti mig ofbeldi á Húsavík og hótaði mér ef ég segði frá því, ég hef stundað ökunám hjá lögreglumanni á Sauðárkróki sem ég treysti sem ég kærði síðan fyrir ofbeldi. Þetta eru menn sem eiga fjölskyldur sem elska þá, þetta eru menn með góð orðspor, menn sem kunna að baka, menn sem standa sig vel á ákveðnum sviðum, menn sem reynast öðrum vel en brutu á mér.“
Hefur eitthvað komið þér á óvart í umræðunni?
„Hvað fólki þykir eðlilegt að beita mig ofbeldi fyrir það að berjast gegn ofbeldi. Að fólk leyfi sér að ljúga allskonar upp á mig til að reyna að þagga mig niður.“
Hvað finnst þér samfélögin gera rétt?
„Ég sé breytingar og að við erum í meira mæli farin að setja spurningamerki við hluti sem áður þóttu í lagi. Fólk er oftar hvatt til að kynna sér málin og rökstyðja skoðanir sínar í stað þess að gleypa við öllu gagnrýnislaust, það er þróun sem við þurfum að halda áfram.
Við getum allavegana ekki haldið áfram að stinga höfðinu í sandinn og hunsað þann faraldur sem kynbundið ofbeldi er. Ég veit að ignorance is bliss, en á kostnað hvers?“
Hvað geta lítil samfélög eins og Sauðárkrókur og Húsavík gert betur þegar kemur að því að styðja þolendur?
„Það þarf að fordæma ofbeldi og sýna gerendum að við höfum ekkert umburðarlyndi fyrir því. Á meðan við samþykkjum kynbundið ofbeldi með afneitun á staðreyndum þá leyfum við þessari ómenningu að þrífast í okkar samfélögum. Meðvirkni hjálpar engum nema gerendum.“
„Ég komst að því að málið mitt hefði verið fellt niður í gegnum skilaboð frá fólki þar sem þau glöddust yfir þeim niðurstöðum. Eitt þeirra var frá manni nákomnum mér sem mér þótti ótrúlega vænt um með orðunum ‚góður dagur í dag‘. Mér hefur aldrei í lífinu liðið eins aleinni í öllum heiminum“
Hvert sækir þú hugrekkið til að standa í skotlínu samfélagsumræðunnar og halda áfram í þessari baráttu?
„Ég komst að því að málið mitt hefði verið fellt niður í gegnum skilaboð frá fólki þar sem þau glöddust yfir þeim niðurstöðum. Eitt þeirra var frá manni nákomnum mér sem mér þótti ótrúlega vænt um með orðunum ‚góður dagur í dag‘. Mér hefur aldrei í lífinu liðið eins aleinni í öllum heiminum. Eftir það helgaði ég lífi mínu baráttunni til að tryggja að þolendum yrði trúað og að engin önnur þyrfti að upplifa eins mikinn einmanaleika og ég.
Ég hef síðustu 11 árin berskjaldað mig inn að beini og barist með öllu sem ég hef til að fólk verði meðvitað um stöðu þolenda. Það hefur haft sinn fórnarkostnað, ég hef misst vini og fjölskyldumeðlimi, orðið fyrir árásum í fjölmiðlum, smear campaign til að þagga mig niður, illu umtali, lygasögum, morð- og nauðgunarhótunum, meiðyrði og fleira.
Ég hef verið krónískt útbrunnin núna í að verða tvö ár en er hægt og rólega að tjasla mér saman. Það er ekki auðvelt að sitja undir endalausum hótunum og viðbjóði fyrir það eitt að berjast fyrir því sem skiptir þig máli. Ég er bara haldin of mikilli réttlætiskennd til að sleppa því að láta mig málin varða.
Ég viðurkenni að ég hef oft viljað hætta, aðallega vegna áhrifanna sem þetta hefur haft á fjölskylduna mína. Ég get ekki með góðri samvisku setið og beðið eftir breytingum á meðan ég held í höndina á þolendum sem sjá ekki fyrir sér að lifa af ofbeldið, á meðan ég sjálf var nálægt því að lifa ekki af afleiðingar ofbeldis og eftir að hafa fylgt vinkonu minni til grafar.
„Ég hef mikið verið gagnrýnd fyrir að vera öfgafull. En ég segi alltaf að við þurfum róttækar aðgerðir gegn rótgrónum vanda“
Ég hef mikið verið gagnrýnd fyrir að vera öfgafull. En ég segi alltaf að við þurfum róttækar aðgerðir gegn rótgrónum vanda. Einu sinni máttu konur ekki ganga í buxum, kjósa, hlaupa maraþon, vera í sundfötum og svo framvegis. Það náðist ekki í gegn með því að við sætum rólegar. Konur rugguðu bátnum, sögðu óþægilegu hlutina og kröfðust breytinga. Ég er viss um að eins öfgafull og ég þyki í dag, þá verði ég og það sem ég berst fyrir álitið normið eftir einhver ár.“
Hvaða konur hafa verið þér mikilvægar fyrirmyndir?
„Hildur Lilliendahl, Sóley Tómasdóttir og Hanna Björg Vilhjálmsdóttir hafa verið mér mikilvægar fyrirmyndir í feminískri baráttu. Síðan hef ég erft þrjóskuna og þrautseigjuna frá ömmu minni Unni sem hefur alltaf verið mín helsta fyrirmynd. Ég lærði það af henni að ég geti alltaf staðið upp aftur sama hverju lífið hendir í mig.“
Hvað myndir þú vilja segja við ungt fólk sem hefur orðið fyrir ofbeldi en treystir sér ekki enn til að segja frá?
„Þú berð enga ábyrgð á ofbeldinu, ekkert sem gerðist var þér að kenna. Sama í hverju þú varst, sama hvort þú reyndir við hann fyrst eða samþykktir að fara með honum heim. Sama hvort þú varst búin að drekka meira en góðu hófi gegnir. Það er auðvelt að leyfa mýtunum og þolendaskömminni að taka yfirhöndina en þú þarft ekki að skammast þín fyrir neitt.
Þú þarft ekki að kæra ofbeldið frekar en þú vilt. Það er vont að bera harm sinn í hljóði og það er alltaf einhver hjálp að fá. Ég lofa.“
Ef þú horfir fram á veginn, hvað vonar þú að hafi breyst í íslensku samfélagi eftir tíu ár þegar kemur að því að trúa þolendum og styðja þá?
„Ég vona að við leyfum þolendum að njóta vafans. Ég vona að réttarkerfið verði þolendavænna og að það verði meira reynt á ákvæðið um samþykki, að það þurfi að vera hafið yfir allan vafa að samþykki hafi verið veitt til að fella niður mál.
Ég vil að gerendur geti ekki kært þolendur fyrir meiðyrði eða rangar sakargiftir ef mál eru felld niður á orð gegn orði, enda er það ekkert nema ofbeldistól sem réttarkerfið gefur gerendum til að beita þolendur sína áframhaldandi ofbeldi.
Ég vil að við færum fókusinn yfir á gerendur og ræðum mýturnar um að allir gerendur séu þessir ljótu karlar í dimmum húsasundum. Ég vil að við tökumst á við faraldurinn sem kynbundið ofbeldi er með aðgerðum sem virka. Ég vil að við minnkum gerendameðvirkni og drusluskömmun.“
„Konur rugguðu bátnum, sögðu óþægilegu hlutina og kröfðust breytinga“
